سریال چرنوبیل

در ساعت 1:23:40 بامداد 26 آپریل 1986، الکساندر آکیموف با فشار دادن دکمه‌ی اضطراری AZ-5 برای خاموش کردن رآکتور شماره‌ی چهار چرنوبیل، باعث وقوع فاجعه‌ای شد که بیش از یک‌سوم اروپا و زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تاثیر قرار داد و به باور برخی سرآغازی بر فروپاشی رژیم کمونیستی شوروی بود. انفجار نیرگاه هسته‌ای چرنوبیل بزرگ‌ترین فاجعه‌ی اتمی جهان است.

فاجعه چرنوبیل

بهانه‌ی این نوشتار مینی سریال 5 قسمتی شبکه HBO است که به تازگی به نمایش درآمده و بسیار مورد توجه قرار گرفته.
تا قبل از دیدن این مجموعه خود من تصور دیگری از ابعاد این فاجعه داشتم و با دیدن این سریال شوکه شدم. فاجعه‌ای که می‌توانست نیمی از دنیا را به نابودی بکشاند، و فقط با ایستادگی عده‌ای معدود به آن فاجعه ختم نشد. هرچند هنوز هم بعد از گذشت بیش از 30 سال اثرات آن باقی مانده، و تا سال‌ها هم ادامه پیدا حواهد کرد. فاجعه‌ای که به آواره شدن بیش از 300هزار نفر، خالی از سکنه شدن یک شهر و بیش از 2600 کیلومتر مترمربع از خاک اکراین، مرگ ده‌ها هزار نفر، تاثیر مستقیم بر روی بیش از 5 میلیون نفر و اثراتی که تا نسل‌ها ادامه خواهند یافت، منجر شد.
این سریال بحث‌های زیادی را در شبکه‌ها اجتماعی باعث شد .
برای دیدن این سریال می‌توانید به سادگی با سرچ عنوان چرنوبیل به سایت‌هایی که این مجموعه را برای دانلود گذاشته‌اند برسید (و در همین مدت کوتاه نسخه‌ی دوبله شده این سریال هم برای دانلود آمده). مثلا این لینک و این لینک
تریلر سریال:

در چرنوبیل چه اتفاقی افتاد؟

در ۲۵ و ۲۶ آوریل ۱۹۸۶ (6 اردیبهشت 1365) متصدیان رآکتور برای انجام آزمایش قطعی برق سیستم ایمنی رآکتور را غیرفعال کردند (کندکننده‌های نوترون را از آن خارج کردند). هدف متصدیان از این آزمایش این بود که بدانند آیا توربین‌های چرنوبیل در هنگام قطع برق قادر به تولید برق کافی برای ادامه کار نیروگاه خواهند بود یا خیر.
نتیجه آن رآکتوری بدون کندکننده مناسب و از کنترل خارج شدن آن بود. بدون توانایی در کنترل رآکتور، دمای آن به حدی رسید که بیشتر از میزان حرارت خروجی طرح‌ریزی شده بود.
حادثه زمانی آغاز شد که در ۱۰:۱۱ شب ۲۵ آوریل ۱۹۸۶ نیروگاه چرنوبیل دستور کاهش میزان قدرت رآکتور برای تست را دریافت نمود و نیروگاه شروع به کاهش قدرت رآکتور شماره چهار تا ۳۰ درصد نمود. دو اشتباه واقعه مهلک چرنوبیل را رقم زد: اولین اشتباه زمانی بود که کنترل‌کننده رآکتور به اشتباه و بر اثر عدم تنظیم درست، میله‌های جذب نوترون نیروی رآکتور را تا یک درصد کاهش داد و رآکتور بیش از پیش افت قدرت پیدا کرد. در اینجا بود که پرسنل دومین اشتباه خود را انجام دادند و تقریباً تمامی میله‌های کنترل را از داخل رآکتور بیرون کشیدند. این همانند آن است که اتومبیلی در آن واحد هم گاز بدهد و هم ترمز بگیرد. در این زمان و با وجود نبود میله‌های کنترل‌کننده قدرت در داخل منطقه فعال نیروی رآکتور به ۷ درصد افزایش پیدا نمود.
انفجار اولیه
در ۱:۲۳:۴۵ صبح یک انفجار اولیه پوشش هزار تنی بالای رآکتور را بلند و راه را برای خروج مقدار زیادی بخار آب هموار کرد و این مقدمه‌ای بود بر انفجار دوم ناشی از هیدروژن که ممکن است حاصل ترکیب بخار آب لوله‌های پاره شده و زیرکونیوم یا حتی گرافیت هسته رآکتور بوده باشد.
انفجار دوم
بلافاصله پس از انفجار اوّل انفجار دوم سقف رآکتور را پاره کرد و ۲۵ درصد از تأسیسات هسته رآکتور را از بین برد. گرافیت (کندکننده) سوزان و مواد داغ هسته که در اثر انفجار بیرون ریخته بود، باعث ایجاد حدود ۳۰ آتش‌سوزی جدید شد، و این شامل سقف قیر اندود و قابل اشتعال واحد ۳ نیز می‌شد که مجاور واحد ۴ واقع شده بود.

مینی‌سریال چرنوبیل

چرنوبیل یه سریال در ژانر درام تارخی است که با نویسندگی «کریگ مازین» و کارگردانی «جان رنک» در 5 قسمت 64 دقیقه‌ای توسط شبکه تلویزیونی HBO ساخته شده، و در تاریخ 7 می 2019 از این شبکه پخش شده. در همین مدت کوتاه (یک ماه از زمان پخش) با رتبه‌ی 9.7 از میان 150هزار رای به رتبه‌ی اول سریال‌های سایت IMDB رسیده و به پدیده‌ی این روزهای دنیای رسانه بدل گشته.
اما راز موفقیت این سریال در چیست؟
نکته‌ی اول نویسندگی بسیار خوب آن است. سریال با این دیالوگ آغاز می‌شود:

بها‌ی دروغ چیست؟ این نیست که با حقیقت اشتباهشون بگیریم. خطر حقیقی اینه که اگه به اندازه‌ی کافی دروغ بشنویم، دیگه قادر به تشخیص حقیقت نیستیم.
نویسنده از همین ابتدا موضع خودش را برای برخورد با این موضوع روشن می‌کند. اخلاق. و این مسئله‌ای است که در طول سریال به انحا مختلف بارها با آن روبه‌رو می‌شویم.
شخصیت‌پردازی و دیالوگ‌نویسی خوب نکته‌ی بعدی است که نویسنده به خوبی از پس آن برآمده. دیالوگ‌هایی قابل تامل که شما را به فکر فروخواهند برد؛ شخصیت‌هایی قوی که با تکیه بر واقعیت خلق شده‌اند و به‌راحتی می‌توان با آن‌ها ارتباط برقرار کرد و آن‌ها را فهمید.
نکته‌ی بعدی این که داستان زیاد سیاسی نشده، یعنی از موضع امریکا برای تخریب روسیه نوشته نشده و نویسنده سعی می‌کند زیاد به این حوزه وارد نشود و بیشتر به خود واقعه بپردازد و آن را از مرکز توجه دور نکند. البته که به‌قدر نیاز به سیاست‌های شوروی و نحوه‌ی برخورد آن‌ها با این موضوع پرداخته (آن‌هم براساس واقعیت و شواهد موجود) ولی به سمت قضاوت‌کردن و دادن بیانیه‌ی سیاسی نمی‌رود.
نقطه‌ی قوت بعدی کارگردانی خوب کار است. انتخاب دقیق بازیگران و گریم فوق‌العاده آن‌ها که بسیار نزدیک به شخصیت‌های اصلی اتفاق بوده‌اند، فضاسازی و توجه به جزئیات و تلاش برای انطباق وسایل و تجهیزات به‌کار رفته در صحنه‌ها با واقعیت، بازسازی برخی اتفاقات براساس فیلم‌های موجود از آن زمان، استفاده از تم رنگی سبز-آبی که کمک زیادی به القا حسی وقایع به بیننده می‌کند.
و نقطه‌ی قوت بعدی سریال آهنگ‌سازی بسیار خوب «Hildur Guðnadóttir» که تاثیر فوق‌العاده‌ای بر بیننده می‌گذارد.

کتاب

کتاب‌های زیادی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به این فاجعه پرداخته‌اند که در این لیست سایت گودریدز می‌توانید تعدادی از آن‌ها را پیدا کنید.
اما از این کتاب‌ها تا جایی که می‌دانم فقط یک کتاب آن هم به لطف جایزه‌ی نوبلی که به نویسنده‌اش داده‌شد، ترجمه شده است.
کتابی از خانم سِوِتلانا الکسیویچ (Svetlana Alexievich) نویسنده و روزنامه‌نگار اهل بلاروس (1948 ستانیسلاو؛ شوروی-اکراین) و برنده‌ی جایزه‌نوبل ادبیات در سال 2015 . کتابی با نام – به روسی - Чернобыльская молитва: Хроника будущего  - به انگلیسی - Voices from Chernobyl: The Oral History of a Nuclear Disaster که اول بار در سال 1997 منتشر شده. کتاب در ایران توسط پنج مترجم و ناشر منتشر شده:

  • نیایش چرنوبیل (رویدادنامه‌ی آینده) | الهام کامرانی | نشر چشمه
  • زمزمه‌های چرنوبیل (تاریخ شفاهی) | شهرام همت‌زاده | نشر کتاب نیستان
  • صداهایی از چرنوبیل (تاریخ شفاهی یک فاجعه‌ی هسته‌ای) | سمانه پرهیزکار | نشر میلکان
  • صداهایی از چرنوبیل (تاریخ شفاهی یک فاجعه‌ی اتمی) | نازلی اصغرزاده | نشر مروارید
  • صداهایی از چرنوبیل (تاریخ شفاهی یک فاجعه‌ی اتمی) | حدیث حسینی | نشر کوله‌پشتی
این کتاب شامل تجربه‌ی مستقیم نویسنده که در زمان وقوع فاجعه در مینسک زندگی می‌کرد و همچنین حاصل مصاحبه‌های او با بیش از ۵۰۰ نفر از کسانی است که شاهد این فاجعه بودند، از جمله مأموران آتش‌نشانی، سیاستمداران، فیزیکدانان، پزشکان و مردم عادی. این کار ده سال به طول انجامید. کتاب صداهایی از چرنوبیل به چرایی و چگونگی این فاجعه نمی‌پردازد بلکه بیشتر به شرح جهان بعد از فاجعه و این‌که مردم چگونه با آن مواجه شدند و چگونه این تجربه‌ها بر روح و روانشان تأثیر گذاشت پرداخته است.

مستندهایی درباره چرنوبیل

از صفحه‌ی توییتر واعظ: بعد از آخرین قسمت سریال چرنوبیل، برای اون‌هایی که دوست دارن بیشتر در این‌باره بدونن و یا موضوع رو از زاویه واقعیت دنبال کنن چند مستند معرفی می‌کنم. هرچند معتقدم ساختار این سریال در واقع بازسازی مستنده، حتی دقیق‌تر. 

 The Russian Woodpecker - 2015

مستند برنده جایزه بزرگ فستیوال Sundace
فیلم از زاویه و نگاه یک آرتیست اوکراینی به اسم Fedor Alexandrovich روایت می‌شه که خودش تحت‌تاثیر تشعشعات رادیواکتیو بوده. اون معتقده این حادثه اتفاقی نبوده

White Horse - 2018

ماکسیم سرکوف که حالا یک وزرشکاره در سال 1986 وقتی فقط 10 سالش بوده مجبور میشه خونه خودش در پیرپیات (نزدیک‌ترین شهر به چرنوبیل) رو ترک کنه. حالا اون بعد از 30 سال میتونه برای اولین بار به شهرش برگرده. جایی که روزی خونه بوده و حالا متروکه است

The Battle of Chernobyl - 2006

فیلم از طریق اسناد و مدارکی که در دهه 90 به دست اومده تلاش می‌کنه پرده از پنهانکاری بزرگ اتحاد جماهیر شوروی در ماجرای چرنوبیل برداره. در این فیلم گفته میشه که چه چیزی موجب ریزش راکتور شد و چطور دولتی یک ملت رو توی سایه نگهداشت

Chernobyl 3828 -2011

یک مستند کوتاه از اوکراین. داستان 3828 نفری که برای از بین بردن مناطق خطرناک و بسیار آلوده جون خودشون رو از دست دادن. اونهایی که قبل از ریزش اولیه راکتور چهارم خودشون رو قربانی کردن تا فاجعه بزرگتری اتفاق نیفته

Chernobyl Heart - 2003

این فیلم که برنده اسکار بهترین مستند کوتاه هم شده، قصه کودکانی رو روایت می‌کنه که بعد از فاجعه چرنوبیل به دنیا اومدن. کودکانی که بیشترشون یک بیماری لاعلاج قلبی دارن

The Babushkas of Chernobyl - 2015

سکانس اول قسمت 4 چرنوبیل با تمام جزییات و حتی دیالوگهاش از زندگی هانا برداشته شده. این مستند روایت زندگی هانا و گروهی دیگر از زنانیه که بعد از تخلیه رسمی به خونه خودشون برگشتن، به صورت غیررسمی و پنهانی به زندگی ادامه دادن و از دشمن نامرئی فرار نکردن

Life After: Chernobyl - 2016

 30 سال پس از حادثه چرنوبیل دو دانشمند اجازه پیدا می‌کنن تا با دسترسی به منطقه ممنوعه، تاثیرات حادثه رو بر روی زندگی حیوانات بررسی کنن

عکس

عکس‌های زیادی بعد از فاجعه‌ی چرنوبیل از این محل گرفته شده است. در زیر بخشی از این عکس‌ها را می‌توانید ببینید:

مجموعه عکس‌های گاردین
مجموعه عکس‌های تایم
مجموعه عکس‌های بیزینیس اینسایدر
مجموعه عکس‌های آتلانتیک
مجموعه عکس‌های سی‌بی‌اس نیوز

پادکست

پادکست چرنوبیل مجموعه‌ای است از توضیحات تهیه‌کننده و کارگردان اثر به همراه دیگر عوامل تولید که به تشریح هر قسمت و چگونگی ساخت و جزئیات دیگر در سریال می‌پردازد. توصیه می‌شود هر قسمت پادکست را بعد از دیدن همان قسمت از سریال بشنوید. (توضیح: به زبان انگلیسی است)

نقد

طبیعتا نقدهایی هم به این سریال شده، و به‌عنوان نمونه می‌توانید نقد نیویورک تایمز بر روی این سریال را از لینک زیر بخوانید

What HBO’s “Chernobyl” Got Right, and What It Got Terribly Wrong

این صفحه به تدریج کاملتر خواهد شد