رمان جریان سیال ذهن

رمان جریان سیال ذهن

در یادداشت «انواع رمان» (+) انواع تقسیم‌بندی‌های رمان را نام بردیم، و بعد از آن درباره ویژگی‌های «رمان پیکارسک» (+) و «رمان گوتیک» (+) و «رمان تاریخی» (+) و «رمان رسالتی» (+) و «رمان روان‌شناختی» (+) نوشتیم، حال به ادامه معرفی انواع رمان می‌پردازیم:

رمان جریان سیال ذهن Stream of Consciousness
رمان جریان سیال ذهن، رمانی است که در آن نویسنده ادراکات و افکار شخصیت‌های داستان خود را همچون رویدادی به‌ظاهر بدون هیچ دلیل و غرض و هدف خاصی، بی‌نظم و ترتیب و تصادفی در کنار هم ارائه می‌کند. در چنین شگردی، افکار و احساسات بی‌توجه به‌تطابق منطقی آنها ظاهر می‌شود و اختلاف میان خواب و بیداری از میان برداشته می‌شود، و قواعد دستوری  زبان در هم می‌ریزد. اصلاح «جریان سیال ذهن» اولین بار توسط ویلیام جیمز (برادر هنری جیمز) در کتاب «اصول روان‌شناسی» مطرح شد، که در آن جریان تغییرات متناوب فکر تشریح شده بود. تعریف این اصلاح در کتاب «راهنمای ادبیات» تالیف هولمن چنین نقل شده:

«جریان سیال ذهن به کل حوزه‌ی آگاهی و واکنش عاطفی-روانی فرد گفته می‌شود که از پایین‌ترین سطح یعنی سطح پیش‌تکلمی آغاز می‌شود و به بالاترین سطح که سطح کاملا مجزای تفکر منطقی است می‌انجامد. فرض بر این است که در ذهن فرد، در لحظه‌ای معین آمیخته‌ای از تمام سطوح آگاهی، سیرِ بی‌پایان احساسات، افکار، خاطره‌ها، تداعی معانی و انعکاس‌ها به‌وجود آید تا آنچه را که جریان سیال ذهن می‌نامند پدید آورد. اگر قرار باشد که محتوای دقیق فکر(ذهن) را در هر لحظه توصیف کنیم به ناچار باید این عوامل گوناگون، بی‌ارتباط و غیرمنطقی در طی کلمات، تصورات و افکار به بیان آیند، که سیر بی‌نظم فکر چنین است.»

بنابراین رمان جریان سیال ذهن به نوعی از رمان روان‌شناختی گفته می‌شود که موضوع آنها سیر بی‌وقفه، ناهموار و بی‌پایان جریان سیال ذهنِ یک یا چند تن از شخصیت‌های داستان است. این نوع ادبی برای آنکه به نحوی مناسب این ذهنیت را به نمایش بگذارد از جنبه‌های فنی گوناگونی استفاده می‌کند. به‌طور کلی اکثر رمان‌های روان‌شناختی گزارشی است از سیر ذهن یا شعور مرتب یا سازمان یافته مثل زمان‌های هنری جیمز، یا گزارشی است از سیر حافظه که از طریق تداعی معانی به یاد یم‌آید مثل آثار مارسل پروست. اما در مران‌های جریان سیال ذهن توجه عمده به سطح پیش‌تکلم یا صامت ذهن معطوف می‌شود که در آن تصویر خیال باید واکنش کلی و پیوسته‌ای را نسبت به وضعیت و موقعیتی بیان کند و منطق دستور زبان به دنیای دیگری تعلق داشته باشد، هرچند از  جنبه‌های فنی گوناگونی در این رمان‌ها استفاده می‌شود، به نظر می‌رسد که نویسندگان رمان‌های جریان سیال ذهن در مورد برخی فرضیه‌ها اتفاق نظر دارند:
1. اهمیت وجودی انسان را باید در جریان‌ها عاطفی-روانی او جست، نه در جهان خارج از ذهن او.
2. این زندگی عاطفی-روانی با جهان خارج ارتباط ندارد و غیرمنطقی است.
3. جابه‌جایی در تقدم و تاخر فکری و احساسی به وسیله‌ی رابطه‌ی منطقی تعیین نمی‌شود، بلکه روال تداعی معانی تعیین‌کننده آن است.

نمونه‌ها:

  • خشم و هیاهو - ویلیام فاکنر
  • خانم دلوی - ویرجینیا وولف
  • مالون می‌میرد - ساموئل بکت
  • گرگ بیابان - هرمان هسه
  • در راه - جک کرواک
  • یادداشت‌های زیرزمینی - فیودور داستایوسکی

نمونه‌های ایرانی:

  • شازده احتجاب - هوشنگ گلشیری
  • سنگ صبور - صادق چوبک
  • سلوک - محمود دولت‌آبادی

.
این مطلب با کمک بخش چهارم کتاب «ادبیات داستانی» اثر جمال میرصادقی نوشته شده است.

نظرات

نظر خود را بنویسید